Apostolskie Archiwum Watykańskie: dokumenty pozwalające poznać historię Kościoła

Co dokumenty Archiwum Watykańskiego mówią o początkach Opus Dei? Historyk Fernando Crovetto opowiada o nieznanym dotąd raporcie z 1941–1942 roku i wyjaśnia, dlaczego historia Dzieła wciąż wymaga dalszych badań.

Archiwa pozwalają odtworzyć nie tylko podejmowania decyzji w instytucji, ale także problemy, postrzeganie i oczekiwania tych, którzy uczestniczyli w tworzeniu historii. W przypadku Kościoła katolickiego dokumentacja przechowywana w Watykanie oferuje szczególnie cenną perspektywę, pozwalającą zrozumieć, jak z biegiem czasu przyjmowano i oceniano nowe zjawiska oraz inicjatywy apostolskie.

Fernando Crovetto, historyk i badacz z Instytutu Historycznego Josemaríi Escrivy, zna z bliska możliwości, jakie oferują te zbiory. W tym wywiadzie wyjaśnia, jak pracuje się w Apostolskim Archiwum Watykańskim, jaką dokumentację znalazł na temat pierwszych lat Dzieła (Opus Dei) i co ujawnia raport z lat 1941–1942 sporządzony w Sekretariacie Stanu. Zastanawia się również nad pytaniami, które pozostają otwarte, oraz nad potrzebą poszerzenia źródeł i metod, aby zrozumieć historię ludzi, wykraczając poza historię instytucjonalną.

Czym jest Apostolskie Archiwum Watykańskie i dlaczego jest tak ważne dla poznania historii Kościoła?

Lubię definiować je jako archiwum archiwów. Przechowuje się tam dokumentację wytworzoną przez wszystkie dykasterie Stolicy Apostolskiej, czyli to, co w państwach rozumie się jako ministerstwa. Ale nie tylko dokumentację organów centralnych: przechowuje się tam również wiele dokumentacji lokalnej, ponieważ archiwum to mieści także zbiory wszystkich nuncjatur na świecie. Przechowywanie tych zbiorów w Mieście Watykan uważam za mądrą decyzję instytucji mającej dwa tysiące lat, która z doświadczenia wie, że w historii krajów bywały wojny, prześladowania i utraty dokumentów. Dlatego co pewien czas dokumentacja z każdej nuncjatury trafia do zbiorów watykańskich. Łatwo wyobrazić sobie bogactwo tej dokumentacji. Dla badania historii Kościoła w danym kraju zbiory te są fundamentalne.

Ponadto biskupi odwiedzają Stolicę Apostolską co pięć lat — są to tzw. Wizyty ad limina — i przedstawiają raport o stanie swojej diecezji. O dowolnej diecezji na świecie można znaleźć w Watykanie takie raporty, które pokazują, jak wyglądał Kościół w danym miejscu. To wielkie źródło, które uzupełnia źródła lokalne.

Jednocześnie pozwala odkryć coś więcej, np. jakie były troski, obawy czy wątpliwości Stolicy Apostolskiej, co czasem nie pokrywa się z tym, co my lub opinia publiczna jej przypisujemy.

Do niedawna nazywane Tajnym Archiwum Watykańskim – czy zmiana dotyczy tylko nazwy, czy stoją za nią ważniejsze powody?

To ciekawa kwestia, ponieważ słowo tajne (secreto) sugeruje coś ukrytego, o czym nikt nie powinien wiedzieć. Secreto pochodzi z łacińskiego secretum, co oznaczało prywatne, zastrzeżone, należące do pana (władcy); stąd pochodzi również słowo sekretarz. Tajne Archiwum było po prostu prywatnym archiwum Papieża, gdzie znajdowały się sprawy, nad którymi pracował.

Papież Franciszek zdecydował o zmianie nazwy, ponieważ mimo tej historii była ona niewłaściwie rozumiana i stwarzała wrażenie, że istnieją tajemnice, które zostaną ujawnione dopiero wtedy, gdy ktoś znajdzie ukryte dokumenty. W rzeczywistości jest to po prostu centralne archiwum Kościoła, tak jak w każdej innej instytucji. Przymiotnik apostolskie lepiej odpowiada temu, co zawiera: dokumentacje związanej z misją apostolską Kościoła, z szerzeniem Ewangelii.

Czy badacz może skonsultować dowolny dokument, czy istnieją ograniczenia?

Istnieją granice. Pierwsza z nich ma charakter chronologiczny: dziś można przeglądać dokumentację tylko do 1958 roku, czyli do końca pontyfikatu Piusa XII. Istnieją pewne wyjątki, takie jak dokumenty Soboru Watykańskiego II, które Paweł VI udostępnił już dość dawno temu.

Jest też inne ograniczenie: informacje o osobach podlegają dłuższemu okresowi zastrzeżenia (embargo). Nawet jeśli odnoszą się do pontyfikatu Piusa XII, być może nadal nie można ich przejrzeć ze względu na szacunek dla prywatności osób, których dotyczą.

Poza tym każdy badacz może uzyskać dostęp, a proces ten jest dziś bardzo prosty. Na stronie internetowej Archiwum znajduje się prosty formularz, który wypełnia się i wysyła e-mailem. Zasadniczo wymaga on podania danych osobowych, krótkiego życiorysu, a w niektórych przypadkach listu polecającego. Wymaga również wskazania tematów, które chce się badać, oraz dokumentacji, z którą chce się zapoznać. Archiwum odpowiada szybko i w zależności od dostępności, ponieważ istnieje również ograniczenie fizyczne: znajduje się tam określona liczba stanowisk. Jeśli jest miejsce, nie ma żadnych trudności. W rzeczywistości każdego dnia przybywają tam dziesiątki badaczy.

Czy te ograniczenia są podobne do tych w jakimkolwiek innym archiwum?

Wszystkie archiwa stosują ograniczenia z różnych powodów. W Apostolskim Archiwum Watykańskim obostrzenia te są zazwyczaj związane z prywatnością osób. Myślę na przykład o dokumentacji dotyczącej nominacji biskupa. Jeśli został mianowany w czasie pontyfikatu Piusa XII, ale zmarł trzydzieści lat później, dokumenty te nie mogą być przeglądane, dopóki nie upłynie określony czas od jego śmierci. Dziś, przy ochronie danych osobowych, istnieje duża na to wrażliwość: nie każdy musi wiedzieć wszystko o wszystkich w dowolnym momencie. Czasami trzeba poczekać, również po to, aby chronić dobre imię osób pojawiających się w tej dokumentacji.

Jak wygląda praca w archiwum? Większość nie zna tego zawodu: co się znajduje, jak się szuka.

Archiwum Watykańskie jest gigantyczne. Kiedy się tam przybywa, pierwszym, co się zastaje, są inwentarze (indeksy) — wiele książek z indeksami. Jeśli chcę zbadać coś z pontyfikatu Piusa XII, istnieje sekcja z indeksami np. nuncjatur z tego okresu; każda nuncjatura ma swoją książkę inwentarzową i tam zaczyna się poszukiwania. Teraz, dzięki informatyce, wiele rzeczy jest zdigitalizowanych. W komputerach Archiwum można wyszukiwać według nazwisk lub tematów, co bardzo ułatwia poszukiwania.

Przede wszystkim na początku, gdy człowiek jest bardzo zagubiony, niezbędne jest zwrócenie się do personelu. Są osoby, które realizują zamówienia na dokumenty, oraz inne, dedykowane do obsługi badaczy. Wyjaśniasz im: „Badam tego biskupa, ten kraj, to stowarzyszenie”, a oni cię ukierunkowują: „Tutaj możesz coś znaleźć i tutaj też”. Z pomocą personelu człowiek orientuje się stosunkowo szybko, ale potrzeba czasu.

Wielką trudnością jest to, że można zamówić tylko trzy pudła dziennie. Dlatego warto poświęcić czas na dokładne zidentyfikowanie, które pudło nas interesuje. Tak więc, jeśli zamówisz jedno, a na koniec przyda ci się tylko z niego jedna kartka, wykorzystałeś jeden ze swoich trzech naboi. Potrzebna jest taktyka: zamówić jedno pudło pewne i dwa niepewne. Jeśli niepewne dadzą niewiele, masz to pewne, aby kontynuować pracę. Ale powtarzam, być może najważniejszą informacją jest to, że personel Archiwum bardzo pomaga.

Czy zlokalizowałeś tam dokumentację dotyczącą pierwszych lat Opus Dei?

Tak, nieco mniej niż się spodziewałem, ale tak. W archiwum Nuncjatury w Madrycie z okresu Piusa XII znajduje się duża teczka na temat Opus Dei. W zbiorach Dykasterii ds. Duchowieństwa — dawniej Kongregacji Soboru — znajduje się inne ważne pudło. I w Sekretariacie Stanu jeszcze jedno. Ponadto w różnych miejscach pojawiają się pojedyncze dokumenty: krótki raport, prośba od kogoś z Dzieła, list wysłany do Stolicy Apostolskiej. Ale trzon stanowią te trzy pudła, zwłaszcza dotyczące pierwszych lat.

Czy w tych dokumentach jest coś, co pomaga zrozumieć relację między Dziełem a Stolicą Apostolską?

Najciekawszą rzeczą, jaką znalazłem, jest dokument, którego nie znaliśmy, a który pokazuje, jak Opus Dei było postrzegane w Stolicy Apostolskiej. Jest to raport z grudnia 1941 lub stycznia 1942 roku — nie mamy dokładnej daty, ale jest on wcześniejszy niż 8 stycznia 1942 roku — podpisany przez teologa Sekretariatu Stanu, mistrza Świętego Pałacu, którym był wówczas dominikanin Mariano Cordovani. Otrzymał on zadanie przestudiowania całej dokumentacji, która nadeszła na temat Dzieła.

Źródłem było doniesienie od pewnego jezuity, wysłane do Stolicy Apostolskiej. Kiedy nadeszło, zaskoczyło ich, trwała bowiem II wojna światowa i w Stolicy Apostolskiej nikt nic nie wiedział o Opus Dei ani o Josemaríi Escrivie. Sekretariat Stanu poprosił nuncjusza o więcej informacji, a ten skonsultował się z kilkoma biskupami, którzy znali założyciela i Dzieło, zwłaszcza z biskupem Madrytu. Nuncjusz zredagował długi raport, liczący około czterdziestu stron, utworzony na podstawie tych odpowiedzi oraz rozmów z założycielem i innymi osobami. Dołączono do niego dokumentację przedstawioną do zatwierdzenia jako unia Pobożna (Pía Unión) w 1941 roku oraz książkę Droga.

Cordovani przestudiował cały ten materiał. W swoim raporcie podkreśla nowość Opus Dei; zaznacza przy tym, że są jezuici, którzy je prześladują, że biskupi go bronią, a nuncjusz uważnie śledzi sprawę. Są kwestie, które budzą w nim pewne zakłopotanie, jak drewniany krzyż czy wrażenie, że niektóre osoby z Dzieła mogłyby okazywać lekceważenie dla życia zakonnego; pisze, że jeśli tak jest, należy to poprawić. Ale podkreśla przede wszystkim nowość apostolską: sposób wywierania wpływu na społeczeństwo od wewnątrz, z pragnieniem jego chrześcijańskiej transformacji, co może być dobrym narzędziem apostolskim na obecne czasy.

Mam wrażenie, że Stolica Apostolska przywiązywała wielką wagę do tego raportu, ponieważ jest on bardziej zrównoważony, niż gwałtowna krytyka niektórych jezuitów, czy bezwzględna obrona ze strony któregoś z biskupów. Podkreśla bardzo pozytywne aspekty Dzieła i wskazuje inne, które być może można by poprawić lub które nie zostały w pełni zrozumiane.

Po tylu latach badań, jakie pytania dotyczące historii Kościoła lub Opus Dei pozostają dla Ciebie otwarte?

Historia Opus Dei jest wciąż bardzo młoda. My, którzy pracujemy w Instytucie Historycznym Josemaríi Escrivy, nadal zajmujemy się historią ściśle powiązaną z archiwum prelatury, a wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Opus Dei wpisuje się w dwa tysiące lat historii Kościoła i trzeba będzie coraz bardziej badać jego postrzeganie: jak ta nowość była widziana w Kościele, jak Opus Dei było postrzegane w relacji z innymi instytucjami oraz w jaki sposób wiele diecezji dostrzegało w nim szansę na reewangelizację, na przykład środowiska akademickiego.

A także o tym, jak członkowie Opus Dei – świeccy, żyjący w swoim środowisku i często niepozostawiający po sobie żadnych śladów w dokumentach – przyjęli ducha Dzieła i jak wywarli wpływ na swoje otoczenie. Bo w końcu Opus Dei to ludzie. Dokumenty ułatwiają pisanie historii instytucjonalnej, ale potrzebujemy nowych metod i źródeł, aby opracować również historię osobistą – historię każdego chrześcijanina, która wykracza daleko poza ramy instytucji. W ten sposób unikniemy również mylenia Kościoła z hierarchią. W historii Dzieła pozostaje jeszcze wiele do zbadania i wiele pytań, na które należy szukać odpowiedzi przy użyciu nowych metodologii.