De historicus José Luis González Gullón, docent aan de Pauselijke Universiteit van het Heilig Kruis en auteur van het boek “Opus Dei: a History” (Geschiedenis van het Opus Dei), beschrijft de oorsprong, de controverses en de mythes rond het Opus Dei.
Bijna een eeuw na de stichting door de heilige Jozefmaria Escrivá blijven de meningen over het Opus Dei verdeeld: is het een religieuze beweging of een netwerk dat invloed heeft op de maatschappij? In zijn boek probeert José Luis González Gullón, hierop een antwoord te geven door documenten en controverses te onderzoeken. “De boodschap van het Opus Dei is van geestelijke aard en heeft nooit een politiek programma gehad”, legt de historicus uit, die in dit interview ingaat op mythes, controverses en toekomstperspectieven van het Werk.
Het Opus Dei werd in 1928 gesticht door de heilige Jozefmaria Escrivá. Wat is, bijna een eeuw later, zijn ware nalatenschap: een geestelijke beweging of een organisatorisch model voor de aanwezigheid van katholieken in de maatschappij?
Het Opus Dei is een christelijke levensweg, een charisma dat God aan de wereld schenkt. Het Werk verkondigt dat iedere persoon geroepen is om met Jezus verbonden te zijn, waar hij of zij ook woont, werkt of zich bevindt. Als u mij vraagt wat zijn erfenis is, zou ik zeggen dat die zichtbaar wordt in het leven van de meer dan 30.000 mannen en vrouwen die dit charisma tot het einde van hun dagen hebben beleefd, onder wie de heilige Jozefmaria, de zalige Álvaro del Portillo en de zalige Guadalupe Ortiz de Landázuri, naast de vele tienduizenden mensen die in het heden volgens deze geest leven.
Een van de meest besproken punten betreft de relatie tussen het Opus Dei en de politieke macht. In hoeverre hebben de banden met het regime van Franco historisch gezien een rol gespeeld, en in hoeverre zijn deze door het publieke debat opgeblazen?
Al bijna honderd jaar verspreidt het Opus Dei zijn geestelijke boodschap in allerlei landen en culturen, in overeenstemming met de richtlijnen van de kerkelijke hiërarchie. In de geschiedschrijving van de twintigste eeuw wordt het Werk soms afgeschilderd als een politieke tak van het Franco-regime, wellicht omdat generaal Franco zijn regeringen samenstelde op basis van politieke affiniteit en omdat van de 119 ministers die hij in de loop van zijn leven had, er 8 behoorden tot het Opus Dei. Professor John Coverdale en ik hebben alle documentatie over deze kwestie die bewaard wordt in het Archief van de Prelatuur van het Opus Dei onderzocht.
Wat we hebben ontdekt, is dat de heilige Jozefmaria herhaaldelijk benadrukte dat de boodschap van het Opus Dei van geestelijke aard is, dat de mensen van het Werk in die tijd al verschillende politieke voorkeuren hadden en dat het Werk voor het Spanje van Franco geen politiek programma had, net zomin als het dat had voor andere landen. Het doel was de evangelisatie in het persoonlijk leven van elk lid en door middel van activiteiten op het gebied van onderwijs en maatschappelijke dienstverlening. In dit verband valt de voortdurende oproep van de heilige Jozefmaria tot persoonlijke vrijheid op: iedereen werd aangemoedigd om zonder enige politieke richtlijn volgens zijn eigen geweten politiek te handelen en zich ook zo te uiten. In die tijd was dit een werkelijk uniek geval binnen de Kerk.
Een van de herhaaldelijke beschuldigingen betreft de interne geheimhouding: niet-openbare ledenlijsten, terughoudendheid over de activiteiten, geheimzinnigheid over de structuren. Waarom zou een religieuze organisatie zo’n mate van geheimhouding nodig hebben?
De heilige Jozefmaria legde altijd uit dat, volgens de geest van het Opus Dei, de eerste en belangrijkste evangelisatie door iedere persoon wordt gerealiseerd op de plek waar hij of zij woont en werkt, met name in de gezins- en beroepsomgeving. In deze alledaagse situaties spreekt iedereen op een natuurlijke manier over God, omdat dit spontaan uit het diepst van het hart komt.
Wat de organisatie betreft, heeft de stichter een structuur voor leiding, coördinatie en financiering opgezet, die we in het boek hebben toegelicht. We hebben gezien dat er gedurende enkele jaren van haar geschiedenis om discretie werd gevraagd met betrekking tot de canonieke status van het Werk, omdat er een juridische wijziging nodig was. Ik durf te zeggen dat sinds het een personele prelatuur is geworden de transparantie van de informatie opvallend is. De website van het Opus Dei bevat een lijst van de centrale instanties en de instanties in de verschillende landen, evenals van hun belangrijkste activiteiten.
In Italië leidde dit in 1986 zelfs tot een parlementaire vraag over het Opus Dei. Wat gebeurde er in die jaren dat een katholieke organisatie het onderwerp van een politiek debat werd?
Als historicus ben ik van mening dat de parlementaire motie van 1986 niet zozeer betrekking had op Opus Dei, maar eerder op de rol van de Katholieke Kerk in de burgermaatschappij en op de positie van Italië in de geopolitieke context van die tijd. In die jaren, die zoals bekend gekenmerkt werden door grote internationale polarisaties en door de confrontatie tussen de machtsblokken, lag Johannes Paulus II onder vuur vanuit de andere kant van het IJzeren Gordijn, en dit was ook merkbaar in het Italiaanse politieke klimaat.
Het Opus Dei wordt vaak in verband gebracht met hoogopgeleide professionals, universiteiten en grote steden. Is het werkelijk een beweging van de heersende klasse of is dat een karikatuur?
De evangelisatieactiviteiten van het Opus Dei hebben alle sociale lagen van de samenleving bereikt. In het boek hebben we een uniek fenomeen onderzocht: dertig jaar na de stichting, toen er al een aanzienlijk aantal leden beschikbaar was, nam de heilige Jozefmaria het initiatief tot de oprichting van tientallen beroepsopleidingen, landbouwscholen, secretaresseopleidingen en hotelscholen, waarvan sommige vandaag de dag nog steeds bestaan.
Ik zou ook een persoonlijk getuigenis kunnen geven, want mijn vader was bankbediende en mijn moeder werkte in huis om voor haar acht kinderen te zorgen en zorgt nu voor mijn zieke vader. Beiden zijn lid van het Opus Dei en van hen heb ik de geest van de heilige Jozefmaria geleerd. Zelf heb ik een beurs ontvangen om mijn studiekosten te dekken en ik heb altijd een leven zonder luxe geleid.
Het boek belooft de geschiedenis van het Opus Dei “ongecensureerd” te vertellen. Wat is de meest controversiële of minst bekende gebeurtenis die uit de historische documentatie tevoorschijn komt?
Ik zou zeggen dat het de zaligverklaring van de heilige Jozefmaria in 1992 was, een periode waarin de stichter het doelwit was van hevig mediageweld dat als sneeuw voor de zon verdween op de dag dat de heilige Johannes Paulus II hem zalig verklaarde. Professor Coverdale, die het hoofdstuk over de zaligverklaring heeft geschreven, heeft de controverses van die tijd op voortreffelijke wijze geanalyseerd met een onberispelijke historische werkwijze.
Over het Opus Dei is vaak geschreven in fictie, films en complottheorieën. In hoeverre hebben die verhalen – vanaf De Da Vinci Code – het beeld dat het grote publiek van het Opus Dei heeft, vertekend?
Soms komen kerkelijke instellingen, op een nauwkeurige manier of in een vertekende vorm, in de literatuur en in verhalen voor. Dat zien we ook in het geval van Jezus Christus. Ik denk dat er tegenwoordig, als we het over het Opus Dei hebben, veel betrouwbare informatie te vinden is over zijn charisma, zijn geschiedenis en zijn canonieke status. Ik ken geen onderzoeken waarin de huidige publieke opinie over het Werk is geanalyseerd. Ik zou zeggen dat het vooral aankomt op het kritische vermogen van ieder individu om de waarheid over personen en instellingen te achterhalen.
Een blik op de komende honderd jaar: welke rol zal het Opus Dei spelen in een maatschappij die steeds verder seculariseert en zich steeds verder van de Kerk verwijdert?
Iedereen helpen zich ervan bewust te worden dat hij of zij een goddelijke roeping heeft, die de volledige zingeving voor zijn of haar leven is. De schoonheid van het Evangelie wordt vooral beleefd en gedeeld binnen het gezin, in de relatie tussen man en vrouw, met de kinderen en tussen broers en zussen. Het besef dat God mij nu roept om met Jezus verenigd te zijn, precies daar waar ik me bevind, vervult mij met vreugde, zekerheid en hoop.
Marco Scotti, 8 maart 2026