Liefde zaaien, een cultuur van geschenken oogsten: een erfenis van de heilige Jozefmaria

Tijdens de BeDoCare-conferenties in Kenia, in oktober 2025, hield priester Javier del Castillo, vicaris-generaal van het Opus Dei, een lezing waarin hij de deelnemers uitnodigde om na te denken over de ‘cultuur van het geven’, geworteld in het dagelijkse ‘ja’ van mensen, hun vrijgevigheid en hun geest van dienstbaarheid, op drie belangrijke gebieden: gezin, professioneel werk, en zorg en sociale liefdadigheid.

1 Introductie: Strathmore

In 1957 vroeg mgr. Gastone Perrelli, apostolisch afgevaardigde voor Oost- en West-Afrika, aan de heilige Jozefmaría, de stichter van het Opus Dei, om in Kenia een universiteit met een katholieke geest op te richten. Kenia was toen op weg naar onafhankelijkheid, die in december 1963 werd bereikt. Twee leden van het Opus Dei kwamen in 1958 aan in Nairobi, en in 1961 ging het Strathmore College van start.

Strathmore was de eerste interraciale school in Oost-Afrika, opgericht onder de uitdrukkelijke voorwaarde dat het „Interraciaal en open voor niet-katholieken en niet-christenen” zou zijn.[1] In 1962 stichtten de vrouwen van het Opus Dei, onder dezelfde voorwaarden, het Kianda College.[2] Hetzelfde criterium was leidend bij de beginjaren van het Opus Dei in Nigeria en andere delen van het Afrikaanse continent.[3] De heilige Jozefmaría verkondigde herhaaldelijk: „Er is maar één ras, het ras van de kinderen van God.”[4]

Dit was een buitengewone institutionele prestatie, een waar teken van gemeenschap dat zijn tijd ver vooruit was. Maar de kern van onze overweging van vandaag ligt hier: willen instellingen bloeien en de tand des tijds doorstaan, dan hebben ze meer nodig dan nobele idealen en solide structuren. Ze hebben het dagelijkse ja nodig van de mensen die er deel van uitmaken — hun vrijgevigheid, toewijding en dienstbaarheid — om ze tot leven te brengen. Met deze levendige respons blijven zelfs de grootste instellingen niet alleen bestaan, maar worden ze bronnen van vernieuwing en vruchtbaarheid, vele generaties lang.

Dit is de creatieve spanning gedurende de geschiedenis: structuren zijn noodzakelijk, maar een cultuur van geven is even essentieel. Strathmore en Kianda zijn niet louter monumenten voor een visie uit het verleden; het zijn voortdurende uitnodigingen. Elke generatie docenten, studenten en medewerkers wordt opgeroepen om opnieuw een keuze te maken — om openheid, vrijheid en broederschap tot een geleefde realiteit te maken in plaats van louter woorden onder het tabblad ‘missie’ van een website. Dit is precies waarom BeDoCare begint met het woord Be: alleen door te zijn, door innerlijk vorm te geven aan wie we zijn, kunnen ons doen en onze zorg de diepgang en consistentie krijgen die nodig zijn om een ware geef-cultuur in stand te houden.

2 Liefde zaaien: “Breng liefde waar geen liefde is en je zult liefde oogsten”

Zaaien is een van de meest treffende beelden van hoop in de Schrift. Een zaadje is klein, kwetsbaar en wordt gemakkelijk over het hoofd gezien, maar zodra het de aarde binnendringt, draagt het een verborgen kracht in zich. Jezus zegt: “Een zaaier ging eropuit om te zaaien” (Lc 8,5). En hij strooit niet spaarzaam, maar overvloedig, roekeloos bijna, in vertrouwen op God voor de oogst.

Liefde werkt op dezelfde manier: vrijelijk gegeven, zonder berekening, draagt zij vrucht omdat God haar laat groeien.

De heilige Jozefmaría zag in het gebaar van de zaaier de grootmoedigheid van God zelf en ook de manier waarop het Opus Dei zich zou moeten verspreiden — door het zaad van heiligheid royaal uit te strooien, in alle omstandigheden, overvloedig, zonder onderscheid, zonder eigenbelang. Zijn boodschap is de universele roeping tot heiligheid:

„Hij roept iedereen tot heiligheid, Hij vraagt iedereen om Hem lief te hebben: jong en oud, alleenstaand en gehuwd, gezond en ziek, geleerd en ongeschoold, ongeacht waar zij werken of zich bevinden.”[5]

Zaaien betekent de liefde die we hebben ontvangen delen. Elk hart voor Christus gewonnen, wordt een nieuwe zaaier. En elke kleine gave — een daad van geduld, een bemoedigend woord, een verborgen opoffering — zet de keten voort.

De heilige Johannes Paulus II herinnerde ons eraan: „De mens kan niet leven zonder liefde. Hij blijft een wezen dat voor zichzelf onbegrijpelijk is, [...] als de liefde niet aan hem wordt geopenbaard, als hij de liefde niet ontmoet, als hij haar niet ervaart en zich eigen maakt, als hij er niet innig aan deelneemt.”[6]

Liefde zaaien is daarom het begin van een nieuwe cultuur. Maar het moet gebeuren op Gods manier — met open hand, vol vertrouwen, vrijgevig.

De heilige Johannes van het Kruis vatte dit treffend samen toen hij schreef: „Breng liefde waar geen liefde is en je zult liefde oogsten.”[7]

Dit gebeurt wanneer we vrijelijk aan anderen geven en daarmee de voorwaarden scheppen voor een even vrije reactie, want een geschenk is geen geschenk meer wanneer het een tegenprestatie verwacht. Wat in deze dynamiek ontstaat, is een spiraal van geschenken die zelf leven schenkt, een proces waarvan de effecten zich niet laten kwantificeren. Een opmerkelijk voorbeeld deed zich in 2011 in de Verenigde Staten voor, toen een altruïstische nierdonor, die handelde zonder persoonlijk gewin, een nationale keten van transplantaties in gang zette. Zijn beslissing zette een reeks uitwisselingen in gang die tientallen levens redde, waarmee het onschatbare rimpeleffect van authentieke vrijgevigheid werd aangetoond.[8]

3 BeDoCare: “Het is goed dat jullie bestaan [...]. Het is noodzakelijk dat jullie bestaan”

Onze diepste identiteit is die van Gods kinderen, de bron van onze zingeving. Hieruit vloeit ons verlangen voort om elkaar te behandelen als ware broeders en zusters van dezelfde Vader, met dezelfde waardigheid. En de concrete manier om deze identiteit na te leven is door onszelf weg te geven: door elkaar lief te hebben en voor elkaar te zorgen. Zoals de prelaat van het Opus Dei tijdens de eerste BeDoCare-conferentie zei: „We zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de zorg voor de wereld, het aangaan van relaties gebaseerd op naastenliefde, rechtvaardigheid en respect, en vooral het overwinnen van de ziekte van onverschilligheid.”[9] Inderdaad zijn we medeverantwoordelijk voor elkaars bloei.

Zoals kardinaal Ratzinger uitlegt: „De mens is dat vreemde wezen dat niet alleen fysiek geboren moet worden, maar ook waardering nodig heeft voor zijn voortbestaan. Dit is de kern van wat we gastvrijheid of zorg noemen [...] Wil een mens zichzelf kunnen aanvaarden, dan moet iemand tegen hem zeggen: ‘Het is goed dat je bestaat.’ Dat moet gezegd worden, niet alleen met woorden, maar ook met de daad die we liefde noemen. Want liefde is het bestaan van de ander willen en tegelijkertijd opnieuw laten bloeien. De sleutel tot het ik ligt in het jij; de weg naar het jij loopt via het ik.”[10]

Viktor Frankl, de Weense psychiater die gevangen heeft gezeten in Auschwitz, ervoer deze leven gevende liefde toen een opzichter hem op een dag stiekem wat brood gaf. Hij schreef: „Wat mij destijds tot tranen toe roerde, was veel meer dan dat stukje brood. Het was dat menselijke ‘iets’ dat deze man gaf – het woord en de blik die erbij hoorden.”[11]

Als dit op menselijk niveau kan gebeuren, zeggen we met de komst van het christendom, zoals Joseph Ratzinger toevoegt, niet alleen tegen de ander: „Het is goed dat je bestaat”, maar ook: „Het is noodzakelijk dat je bestaat.”[12]

Dit is de ware kern van zorg. Het is geen medelijden, geen neerbuigendheid, maar de erkenning van de waardigheid van de ander, geworteld in het beeld van God dat in de mens aanwezig is.

De nalatenschap van de heilige Jozefmaría is niet in de eerste plaats abstract, maar existentieel. Hij heeft in de Kerk een weg van heiliging in het gewone leven ingeslagen. Het ontdekken van God in het dagelijkse werk en in onze ontmoetingen verandert de manier waarop we naar anderen kijken: iedereen verdient liefde en gerechtigheid; iedereen is onze zelfgave waard.

Dat is wat jullie doen bij BeDoCare: mensen eraan herinneren dat hun bestaan behalve goed, ook noodzakelijk is, en dat ieders kwetsbaarheid het beste in onze menselijkheid naar boven haalt.

Zoals de heilige Jozefmaría vaak herhaalde: „Je bent een christen, en op grond daarvan kun je je niet afwenden van de zorgen of noden van je medemensen.”[13]

4 De uitdagingen van individualisme en consumentisme

Maar deze visie groeit op betwiste grond. Het individualisme spoort ons aan vast te houden, te hamsteren en elke relatie af te meten aan winst; het consumentisme voedt eindeloze ontevredenheid, waardoor mensen en samenlevingen rusteloos worden en zich in zichzelf terugtrekken. Samen ondermijnen ze persoonlijke en gemeenschapsbanden, waardoor de zwaksten — de zieken, de armen, de ongeborenen, de ouderen, de migranten — het kwetsbaarst worden. Het resultaat is versnippering en zelfs agressie, omdat we uiteindelijk koste wat kost ‘wat van ons is’ willen verdedigen.

Deze combinatie leidt tot wat paus Franciscus een wegwerpcultuur heeft genoemd: „Er zijn mensen die menen op basis van utilitaire en functionele criteria te kunnen bepalen, wanneer een leven waarde heeft en de moeite waard geleefd te worden. Een dergelijke mentaliteit kan leiden tot ernstige schendingen van de rechten van de meest kwetsbaren, tot ernstige onrechtvaardigheden en situaties van ongelijkheid, die grotendeels voortvloeien uit een denkwijze die draait om winst, efficiëntie en succes.”[14]

De verleiding is groot om deze uitdagingen abstract te houden. Maar ze zijn niet abstract — ze dringen door tot in de meest intieme aspecten van het leven. Ze verscheuren het gezin, reduceren werk tot een transactie en ondermijnen de zorg voor elkaar.

Daarom klinkt de nalatenschap van de heilige Jozefmaría zo dringend. En daarom moet de logica van het schenken juist daar opnieuw worden geplant waar individualisme en consumentisme ons het diepst kwetsen.

5 De nalatenschap van de heilige Jozefmaría op het gebied van gezin, werk en zorg voor anderen

a. Zichzelf weggeven in het gezin

Het gezin is de eerste leerschool van het schenken. Hier worden onopvallende daden van dienstbaarheid — de afwas doen, een wond verzorgen, strijken — een dagelijkse leerschool in liefde.

Deze overtuiging bracht de heilige Jozefmaría ertoe te bevestigen dat het huwelijk een christelijke roeping is, een oproep van God [15]: „De christelijke echtgenoten dienen ervan overtuigd te zijn dat ze de roeping hebben om zich te heiligen door anderen te helpen heilig te worden, dat ze geroepen zijn om apostelen te zijn, en dat hun eigen gezin hun belangrijkste apostolaat is.
Zij moeten de bovennatuurlijke betekenis leren beseffen van het stichten van een gezin, de opvoeding van de kinderen en de christelijke uitstraling voor de maatschappij.[16]

‘Familie’ omvat het bredere netwerk van neven en nichten, tantes, ooms en grootouders. Een kind groeit niet alleen op; het wordt gedragen door een hele gemeenschap. Grootouders geven wijsheid door, oudere broers en zussen nemen verantwoordelijkheid op zich en familieleden springen bij als ouders het moeilijk hebben. De lasten en vreugden van één huishouden worden door iedereen gedeeld. Deze geleefde solidariteit komt voort uit het bij elkaar horen en het besef dat we allemaal kinderen van God zijn.

Maar het consumentisme ondermijnt dit. Het laat ons God vergeten, ontkoppelt seksualiteit van het geschenk en reduceert het in wezen tot handelswaar. Kinderen bieden ofwel rechten, ofwel zijn ze ongewenste producten. Het gezinsleven wordt hervormd door overheersing en eigenbelang.

Het tegengif is het herontdekken van complementariteit als zelfgave. Zoals Johannes Paulus II leerde: „De mens […] mag door een ander nooit worden behandeld als een middel tot een doel; de mens is een goed waarvoor liefde de enige juiste en gepaste houding is.”[17]

Ook kinderen zijn een geschenk — geen bezit. Ze worden in sommige samenlevingen dan ook vaak de rijkdom van het gezin genoemd, zij het niet in economische zin. Zij zijn de ware rijkdom omdat zij hoop en continuïteit belichamen. In het gezin ademen zij liefde via ouders, broers en zussen en familieleden. Daar leren ze te delen en in dialoog te gaan, zichzelf te zien als kinderen, broers en zussen, rechtvaardigheid te begrijpen en zowel vergeving te schenken als te ontvangen. Op deze manier ontdekken ze elkaars kwetsbaarheid. Het gezin wordt zo de school waar houdingen gevormd worden die later het bredere sociale leven bepalen.

Vergeving en verzoening springen eruit als essentieel in een wereld die gekenmerkt wordt door de wonden die we elkaar toebrengen. Geschillen binnen gezinnen worden vaak opgelost door bemiddeling van ouderen, die ons leren dat vrede waardevoller is dan trots. Hier begint verzoening: thuis, in dorp of stad, rond de haard van het gezin. En daar blijft het niet bij. De lessen die uit deze kleine verzoeningen worden getrokken, verspreiden zich als rimpelingen naar de samenleving. Wanneer gezinnen leren vergeven, zijn gemeenschappen in staat tot vrede. Wanneer vergeving thuis ontbreekt, is dat tot ver daarbuiten voelbaar en voedt het cycli van vijandigheid en verdeeldheid — zoals we vandaag de dag zien in oorlogen en conflicten die hele naties tekenen. Daarom wordt vergeving, zoals die thuis wordt geleerd, steeds belangrijker voor onze wereld. Vergeving is in feite de meest onbaatzuchtige daad die er bestaat: kwaad met goed vergelden. Zoals paus Leo XIV bevestigt: „Ware vergeving wacht niet op berouw, maar biedt zichzelf eerst aan, als een geschenk, nog voordat het wordt aanvaard.“[18]

Het gezin is dus niet louter een privé-eenheid — het is de kweekvijver van een cultuur van het schenken aan de samenleving, waarin elk lid onmisbaar is en niemand van anderen mag worden geïsoleerd: juist hier, in deze netwerken van verwantschap en zorg, wordt het leven zelf vrijelijk weggegeven en krijgt daarom pas betekenis wanneer het even vrijelijk wordt doorgegeven als het ontvangen werd. Zoals Jezus leert: ‘Voor niets hebt gij ontvangen, voor niets moet gij geven’ (Mt 10,8); of zoals het Swahili-spreekwoord zegt: ‘Mti haukui bila mizizi’ — een boom groeit niet zonder wortels — wat ons eraan herinnert dat de gave van het leven binnen het gezin en de gemeenschap in stand wordt gehouden en wordt doorgegeven.

b. Zichzelf weggeven in het beroepsleven

Het werk is een ander bevoorrecht terrein voor het zichzelf weggeven. Toch verdraaien individualisme en consumentisme de betekenis ervan. Het individualisme reduceert werk tot het nastreven van persoonlijk gewin of beschouwt het als een te vermijden last, waardoor het wordt losgekoppeld van solidariteit. Het consumentisme daarentegen drijft ons tot werkverslaving — eindeloze productie voor eindeloze consumptie — terwijl de waarde ervan uitsluitend wordt afgemeten aan materiële opbrengsten. Beide laten de mens leeg achter, omdat ze de diepere betekenis van werk verhullen. Werk is veel meer dan louter overleven of presteren; het vindt zijn ware betekenis in dienstbaarheid en samenwerking ten behoeve van het algemeen welzijn.

Om dit na te leven, zo leert de heilige Jozefmaría ons, moeten we allereerst goed werken – ijverig, verantwoordelijk en bekwaam – zonder dat werk een afgod wordt die het gezinsleven en het innerlijke leven verslindt. Maar goed en rechtvaardig werken, hoewel essentieel, is niet voldoende. Als werk wordt gereduceerd tot louter het nakomen van contractuele verplichtingen, dreigt het uitgehold te raken, waardoor er geen ruimte meer overblijft voor de menselijke en spirituele betekenis die het hoort te dragen.

Hier geeft Benedictus XVI in Caritas in Veritate een cruciaal inzicht: „Terwijl men in het verleden nog kon stellen dat gerechtigheid voorop moest staan en onbaatzuchtigheid als aanvulling daarna kon volgen is het vandaag de dag duidelijk dat er zonder onbaatzuchtigheid überhaupt geen gerechtigheid kan bestaan.” [19] Wat het werk nodig heeft, is de logica van de gave, en niet alleen om er de extra transcendente dimensie van naastenliefde aan toe te voegen, maar – zoals Benedictus XVI suggereert – omdat het die nodig heeft om rechtvaardig te blijven en niet af te glijden naar onrechtvaardigheid.

In de woorden van de heilige Jozefmaría is het werk de plek waar de christen fungeert als „gist in het deeg“, waarbij hij zichzelf, zijn collega’s en ook de taak zelf omvormt tot een offer dat God behaagt. En daarmee voorkomt hij dat het werk door corruptie wordt aangetast.

Dit inzicht vindt een natuurlijke weerklank in Afrika, waar de culturele levenshouding levendig tot uiting komt in het woord Harambee — ‘laten we de krachten bundelen’. Harambee is niet louter een slogan; het is een levenswijze waarin gemeenschappen hun krachten bundelen om te bereiken wat geen enkel individu in zijn eentje zou klaarspelen: of het nu gaat om het bouwen van een school, het ondersteunen van een gezin in crisis, of het waardig vieren van een bruiloft of begrafenis. Ieder draagt bij naar eigen vermogen en de hele gemeenschap komt tot bloei.

Toegepast op het beroepsleven belicht dit principe de heiliging van werk als dienstbaarheid en solidariteit, zoals bijvoorbeeld: een arts die extra tijd besteedt aan een patiënt die niet kan betalen; een leraar die na de les leerlingen met leerproblemen begeleidt; of een ondernemer die prioriteit geeft aan eerlijke lonen en een gezinsvriendelijk beleid.

Al deze aspecten belichamen de geest van Harambee en vormen de kiemen van een cultuur van het geven. Zo wordt werk meer dan een transactie: het wordt een roeping. Het is niet langer een afgod of een vlucht, maar wordt een deelname aan Gods scheppende en verlossende liefde voor iedereen, niet alleen voor onszelf. Zoals het gezin de school van het geven is, zo wordt de werkplek een tweede school waar het dagelijkse werk, verenigd in dienstbaarheid, ons leert samen te werken en de gemeenschap op te bouwen op het stevige fundament van zelfgave.

c. De gave van zorg en sociale naastenliefde

Ten slotte: zorg en sociale naastenliefde. De heilige Jozefmaría zocht in de beginjaren van het Opus Dei kracht bij de allerarmsten van Madrid.

„Ik ging houvast zoeken [...] in de armste wijken van Madrid. Urenlang, heen en weer, elke dag, te voet van het ene deel naar het andere, temidden van de […] armen die absoluut niets bezaten; temidden van kinderen met loopneuzen en hoestbuien — allemaal [ziekelijk], maar toch kinderen van God, toch zielen die Hem welgevallig waren. [...] En zo ging ik, op al deze plaatsen, op zoek naar de middelen om het Werk van God te verrichten. De zieken zijn de drijvende kracht achter het Werk geweest.”[20]

Deze intuïtie — dat de zorg voor de zwaksten de zorgverlener sterkt — blijft profetisch.

Individualisme en consumentisme verbergen kwetsbaarheid door onafhankelijkheid te verheerlijken. Toch is het juist in kwetsbaarheid dat we onze gemeenschappelijke menselijkheid ontdekken. Ziekte, armoede en ouderdom zijn geen bedreigingen voor de waardigheid, maar momenten waarop waardigheid het duidelijkst tot uiting komt. Zorg is daarom cruciaal, omdat het de menselijke en beschaafde reactie op kwetsbaarheid is, maar deze zorg moet vrijwillig en persoonlijk worden verleend.

Zorg is in feite meer dan een taak; het is een manier van met elkaar omgaan die onze gemeenschappelijke conditie erkent. Door onze eigen kwetsbaarheid en die van anderen te erkennen, herontdekken we de menselijke onderlinge afhankelijkheid. Dit heeft concrete gevolgen: de ontwikkeling van palliatieve zorg, hulp aan gezinnen met afhankelijke leden, de opkomst van zorggerichte beroepen en de bevordering van hun waardigheid, en een groeiende waardering voor de geestelijke, psychologische en emotionele dimensies van het leven zijn slechts enkele voorbeelden die zijn voortgekomen uit mensen met een zorg-missie, en die in en door hun persoonlijk getuigenis veel van deze beroepen in de sociale liefdadigheid hebben geïnspireerd en versterkt.

Wanneer er een cultuur van zorg, en dus van geven, bestaat, overwinnen we individualistische perspectieven. Zoals zorgprofessional Mamen Guitart uitlegt: “Alleen mensen weten hoe ze voor anderen moeten zorgen, en leren voor anderen te zorgen, wanneer er voor hen gezorgd wordt. Het is vanzelfsprekend door te geven wat je hebt ontvangen en het is logisch dat dergelijke aandacht niet beperkt blijft tot de privésfeer; thuis of een instelling. De zorgcultuur verspreidt zich als een waterval, en beïnvloed zo de gehele samenleving. Een betere samenleving zou ernaar moeten streven mensen op te leiden die zorg kunnen dragen. Dat zou resulteren in een atoombom op het individualisme. De zorgcultuur is zo fundamenteel, zo belangrijk en zo menselijk dat ze deel zou moeten uitmaken van de strategische lijnen van elke samenleving die naar echte vooruitgang streeft.”[21]

Dit zou in feite de kenmerkende missie moeten zijn van alle hier vertegenwoordigde initiatieven. Jullie projecten zullen ongetwijfeld concrete problemen oplossen, en als ze worden gedragen door mensen die ontdekken hoe ze zich vrijwillig voor anderen kunnen inzetten en daartoe geïnspireerd raken, zullen ze bovendien als een licht voor de samenleving schijnen. De staat, het bedrijfsleven, gezinnen en gemeenschappen zullen naar jullie kijken — naar jullie prioriteiten, jullie cultuur, jullie aandacht voor eenieder en de principes die jullie leiden. Het zal een bijzonder licht zijn dat jullie uitdragen, een licht dat in staat is de hele samenleving te verlichten met een visie op zorg, geworteld in de menselijke waardigheid.

6. Conclusie: de houding van het luisteren en de cultuur van het geven

Na alles wat er is gezegd over de cultuur van het geven, over zorg, over werk, over instellingen – wat is nu de beslissende eerste stap? Het antwoord, hoewel ogenschijnlijk eenvoudig, is diepgaand: begin met luisteren.

Luisteren is niet louter een geschikte techniek; het is een innerlijke houding waardoor we onze geest en ons hart voor elkaar openstellen. Het is het oorspronkelijke gebaar van zorg, het fundament van een authentieke dialoog en de voorwaarde voor oprechte verbondenheid. Elk luisteren kent twee personen: degene die zichzelf kwetsbaar opstelt en de ander die zich daarvoor open stelt. Luisteren is de ander niet als object maar als subject erkennen; met liefde beschouwen; zowel zintuigelijk als met het hart aandacht schenken en toestaan dat hun werkelijkheid onze reactie vormgeeft.

Dit zou in feite de kenmerkende missie moeten zijn van alle hier vertegenwoordigde initiatieven. Jullie projecten zullen ongetwijfeld concrete problemen oplossen, maar als ze worden gedragen door mensen die anderen ontdekken en geïnspireerd zijn om zich vrijelijk voor anderen in te zetten, zullen ze ook als een licht voor de samenleving schijnen. De staat, het bedrijfsleven, gezinnen en gemeenschappen zullen naar jullie kijken – naar jullie prioriteiten, jullie cultuur, jullie aandacht voor elke persoon en de principes die jullie leiden. Het zal een bijzonder licht zijn dat jullie zullen uitdragen, een licht dat in staat is de hele samenleving te verlichten met een visie van zorg die geworteld is in de menselijke waardigheid.

Zonder luisteren raakt het geven verstoord. Het ontaardt in paternalisme, wanneer we onze eigen oplossingen opdringen; in afhankelijkheid, wanneer hulp de vrijheid van de ander ondermijnt; of in projectie, wanneer wat we geven onze eigen verlangens weerspiegelt in plaats van de werkelijke behoeften van de ander. In elk geval is de gift vernederend in plaats van verheffend. Benedictus XVI verwoordde dit treffend: „Als mijn geschenk geen bron van vernedering mag zijn, moet ik aan anderen niet alleen iets geven dat van mij is, maar mijzelf; ik moet persoonlijk aanwezig zijn in mijn geschenk.” [22] Luisteren is de waarborg voor deze persoonlijke aanwezigheid.

Hierin ligt dan ook onze verantwoordelijkheid. Instellingen, hoe nobel ook, kunnen waarden in stand houden, idealen belichamen en kansen bieden, maar lopen het risico koude structuren te worden, tenzij ze worden bezield door personen die de logica van zelfgave ontdekken en belichamen. En deze mogelijkheid bestaat wanneer mensen, in hun gewone werk en dagelijkse relaties, beginnen het luisteren te omarmen als een levenswijze en een leidend principe. Pas dan zullen instellingen de werkelijke mogelijkheid hebben om hun functionele rol te overstijgen: scholen zullen meer zijn dan klaslokalen, ziekenhuizen meer dan afdelingen, bedrijven meer dan ondernemingen; zij kunnen plaatsen worden waar de mensheid wordt vernieuwd, waar saamhorigheid bloeit en waar de liefde van God tastbaar wordt.

Dit is de blijvende erfenis van de heilige Jozefmaría: niet alleen het bevorderen van instellingen, maar ook mensen — één voor één — te inspireren die, door te luisteren en zichzelf te geven, liefde zaaien, waar ze ook zijn — totdat de samenleving zelf vernieuwd en omgevormd wordt tot een ware cultuur van het geven.


[1] Vgl. Vázquez de Prada, A., De stichter van het Opus Dei, De goddelijke wegen op aarde, deel III, Rialp 2003, blz. 380-383 (Eigen vertaling, tenzij anders vermeld.).

[2] Ibid., blz. 383.

[3] Ibid., blz. 384.

[4] H. Jozefmaría Escrivá, De Voor, nr. 303.

[5] H. Jozefmaría Escrivá, Vrienden van God, nr. 294.

[6] H. Johannes Paulus II, Redemptor Hominis, 4 maart 1979, nr. 10.

[7] H. Johannes van het Kruis, Brieven, in Verzamelde werken, red. Lucinio Ruano (Burgos: Monte Carmelo, 2001), Brief 26, blz. 1041.

[8] Sack, Kevin. „60 Lives, 30 kidneys, all connected.“ The New York Times, 18 februari 2012.

[9] Mgr. Fernando Ocáriz, „Enlarging the Heart“, Rome, 29 september 2022.

[10] Joseph Ratzinger, Principles of Catholic Theology. Vertaald door Mary Frances McCarthy, Ignatius Press, 1987, blz. 79–80.

[11] Victor Frankl, Man’s Search for Meaning. Vertaald door Ilse Lasch, Beacon Press, 2006, blz. 75.

[12] Joseph Ratzinger, Principles of Catholic Theology. Vertaald door Mary Frances McCarthy, Ignatius Press, 1987, blz. 81.

[13] H. Jozefmaría Escrivá, De Smidse, nr. 453.

[14] Paus Franciscus, Toespraak voor de deelnemers aan de plenaire vergadering van de Pauselijke Academie voor Sociale Wetenschappen, „Handicaps en de menselijke conditie — De sociale determinanten van handicaps veranderen en een nieuwe cultuur van inclusie opbouwen.” Zaal Clementine, 11 april 2024.

[15] De heilige Jozefmaría Escrivá, „Het huwelijk: een christelijke roeping“, in Christus komt langs.

[16] De heilige Jozefmaría Escrivá, Gesprekken, nr. 91.

[17] De heilige Johannes Paulus II, algemene audiëntie, 16 januari 1980.

[18] Paus Leo XIV, Algemene audiëntie, 20 augustus 2025.

[19] Paus Benedictus XVI, Caritas in Veritate, 2 juni 2009, nr. 38.

[20] Berglar, P., Opus Dei: Leven en werk van de stichter Jozefmaría Escrivá. Scepter, 1993.

[21] Vgl. Mamen Guitart: „La hospitalidad salvará al mundo“ – Aceprensa.

[22] Paus Benedictus XVI, Deus Caritas Est, 25 december 2005, nr. 34.

Fr. Javier del Castillo, Strathmore University, 2 October 2025.