Jezus bevindt zich in Galilea. Hij roept de twaalf bij zich en zendt hen twee aan twee naar de omliggende dorpen. Ze verkondigen de bekering, drijven duivels uit en genezen zieken. Ze komen terug. Ze vertellen de Heer alles wat ze hebben gedaan en onderwezen. Hij glimlacht en zegt tegen hen: «Komt nu eens zelf mee naar een eenzame plaats om alleen te zijn en rust daar wat uit» (Mc 6,31). Er is zoveel apostolisch werk te verrichten dat ze zelfs geen tijd vinden om te eten. En Marcus besluit: «Zij vertrokken dus in de boot naar een eenzame plaats om alleen te zijn.» (Mc 6,32).
In deze evangelische scène herkennen we als het ware een voorafbeelding van de bezinningsdagen, ook wel retraites genoemd. Ook vandaag nodigt de Heer ons uit, midden in onze vele bezigheden, om ons terug te trekken op een stille, afgelegen plaats en alleen met Hem te zijn. Daar kunnen we naar zijn woord luisteren en uitrusten van de dagelijkse drukte. Zo vinden we de kracht om met een vernieuwd hart terug te keren naar de zending die Christus ons heeft toevertrouwd. Ook de heilige Jozefmaria heeft dit ondervonden. Hij was zich sterk bewust van het onmisbare belang van bezinningsdagen voor zijn innerlijk leven, vooral tijdens de jaren van intensief apostolisch werk in zijn jeugd: «Ik heb bezinningsdagen en tranen nodig»[1].
Een plek om te bidden
Aan het begin van zijn openbare leven was het Jezus zelf die zich, geleid door de Heilige Geest, in de woestijn terugtrok (vgl. Lc 4,1). Wat is de woestijn? Het is een ruige, onherbergzame plek, gekenmerkt door eenzaamheid en gebrek aan water, maar ook – juist daarom – een plaats van stilte, voorbereiding, zuivering en ontmoeting met God. De woestijn leert wie erdoorheen trekt een heilzame les: hoezeer hij van God afhankelijk is. Want in die lege ruimte kan alleen hulp van boven komen. We bezitten niets. Onze voeten leiden nergens heen, onze handen kunnen niets anders vastgrijpen dan zand of rotsen, onze stem verliest zich in de onmetelijkheid en lijkt er nutteloos. Wat overblijft, is het spreken van het hart tot God, vanuit de diepte van ons wezen: Onze Vader die in de hemel zijt…
Daarom wordt de woestijn in de Heilige Schrift ook in verband gebracht met het gebed. Het is God zelf die dat verband legt: «Daarom zorg ik dat zij naar de woestijn gaat en spreek Ik tot haar hart» (Hos 2,16). Ons terugtrekken in de woestijn betekent dat we ons afzonderen om Hem te ontmoeten die, zoals de heilige Augustinus zei, «dieper in ons zit dan welk geheim dan ook»[2], dieper zelfs dan wijzelf, en die tot ons hart wil spreken. De eenzaamheid van de woestijn schept een bijzonder gunstige omgeving om Gods aanwezigheid duidelijker te ervaren en met Hem in contact te komen. Zelfs de dorst, zo kenmerkend voor de woestijn, verwijst naar het gebed: «God, mijn God, naar u blijf ik zoeken, mijn ziel dorst van verlangen naar U; al wat ik ben smacht naar U in een troosteloos dor land zonder water» (Ps 63,2). De lichamelijke dorst herinnert ons aan een andere, veel diepere dorst: de dorst naar God, de dorst naar een liefdevolle en tedere omgang met de Heer, de dorst naar vriendschap en vertrouwelijke omgang met Hem.
Jezus trok zich vaak terug op een afgelegen plaats om tot de Vader te bidden (vgl. Lc 5,16; Mt 14,13). Dat doen ook wij wanneer we ons terugtrekken, ons innerlijk verdiepen, de deur naar de buitenwereld sluiten en alleen met God blijven. «Maar als gij bidt, ga dan in uw binnenkamer, sluit de deur achter u en bidt tot uw Vader die in het verborgene is» (Mt 6,6). «Wat zullen jij en ik dan doen tijdens deze bezinningsdagen? We zullen veel tijd met de Heer doorbrengen, Hem zoeken, net als Petrus, om een intiem gesprek met Hem te voeren. Let goed op dat ik ‘gesprek’ zeg: een dialoog tussen twee personen, van oog tot oog, zonder ons te verschuilen achter anonimiteit. We hebben dat persoonlijke gebed nodig, die intimiteit, dat directe contact met God, onze Heer»[3].
De woestijn roept ook een ander Bijbels beeld op: dat van het perceel van Azazel[4] (vgl. Lev 16,10), dat verbonden is met het verzoeningsritueel voor de zonden van het volk. Het is de plaats waar Mozes met God spreekt wanneer Hij hem zijn naam openbaart en hem uitkiest om Israël te bevrijden (vgl. Ex 3,11-15). Het is ook de plek waar het uitverkoren volk gedurende veertig jaar wordt gezuiverd van de innerlijke slavernij die het uit Egypte heeft meegebracht. Elia trekt zich aan het begin van zijn missie terug bij een afgelegen beek (vgl. 1 Kon 17,3). En paradoxaal genoeg is de woestijn ook de plaats waar de duivel Jezus probeert te verleiden, maar uiteindelijk zelf wordt overwonnen (vgl. Lc 4,1-13).
«Voor Mozes, Elia en Jezus (…) is de woestijn de plaats van de roeping en de voorbereiding. Wie zich niet losmaakt van de dagelijkse drukte en de kracht van de eenzaamheid niet leert kennen, kan God niet waarnemen. (…) Een hebzuchtig, egoïstisch hart kan God niet leren kennen. (…) Een luidruchtig, verward en verstrooid hart kan God niet vinden»[5]. Daarom trokken ook de onverschrokken kluizenaars, in navolging van de Heer, zich terug in de woestijn. Daar gingen zij de strijd aan met de duivel, de «sterke», vertrouwend op de kracht van de «sterkere» (vgl. Lc 11,21-22). Ze streefden ernaar zichzelf te zuiveren en het kwaad te ontmaskeren dat zich in hun eigen hart kon verschuilen. Want alleen door het te herkennen konden ze het onder ogen zien en met Gods hulp overwinnen.
Ook wij staan tijdens de bezinningsdagen oog in oog met de waarheid van ons eigen leven. De eenzaamheid van de woestijn helpt ons niet alleen de gaven te ontdekken die God ons schenkt, maar ook de zwakheden te erkennen die om genezing vragen. In het licht van de Heilige Geest leren we onszelf beter kennen. Dat vereist «het vermogen om even stil te staan, om de ‘automatische piloot uit te schakelen’, om ons bewust te worden van onze manier van handelen, van de gevoelens die in ons leven, van de steeds terugkerende gedachten die ons beïnvloeden, vaak zonder dat we het doorhebben. Het vereist ook dat we onderscheid maken tussen emoties en geestelijke vermogens. ‘Ik voel’ is niet hetzelfde als ‘ik ben ervan overtuigd’; ‘ik heb zin in’ is niet hetzelfde als ‘ik wil’. Zo komen we tot het besef dat de blik die we op onszelf en op de werkelijkheid hebben, soms een beetje vertekend is. Je hiervan bewust worden is een zegen!»[6].
Vele woningen, één Geest
Vanaf de eerste eeuwen beschouwde de Kerk de geestelijke retraite veeleer als een levenswijze dan als een eenmalige gebeurtenis[7]. De woestijnvaders – zoals de heilige Antonius de Kluizenaar, de heilige Pachomius en de heilige Basilius – belichaamden een levenswijze die gekenmerkt werd door gebed, stilte en innerlijke strijd. Daarmee legden zij de grondslag voor het gemeenschappelijke kloosterleven. Hoewel sommige pelgrims in de vijfde eeuw ernaar streefden enkele dagen in afzondering door te brengen bij de kluizenaars, was het concept van een tijdelijke retraite nog niet ingeburgerd. De veertigdagentijd vormde daarentegen al een grote spirituele retraite voor het hele christenvolk, gekenmerkt door vasten, stilte en oefeningen tot bekering.
Met de verdere ontwikkeling van het westerse kloosterleven, met name bij de benedictijnen en cisterciënzers, groeide de gewoonte dat geestelijken en leken zich voor enkele dagen in een klooster terugtrokken om er de stilte en geestelijke begeleiding te zoeken. In de middeleeuwen ontstonden ook verschillende reflecties over en methoden voor het geestelijk leven. Willem van Saint-Thierry sprak over de spiritualia exercitia, de heilige Bonaventura stelde thema's voor meditatie voor en Johannes Gerson probeerde deze oefeningen te systematiseren en te structureren onder begeleiding van een geestelijk begeleider. Een belangrijke stap in de ontwikkeling van de retraitepraktijk was het Ejercitatorio van Cisneros. Dit werk oefende een beslissende invloed uit op de heilige Ignatius van Loyola, wiens Geestelijke Oefeningen zijn gestructureerd in vier weken.
In de twintigste eeuw hebben de pausen deze praktijk verder bevorderd. Pius XII moedigde het houden van retraites aan, maar benadrukte tegelijk de verscheidenheid aan vormen waarin ze binnen de Kerk gestalte kunnen krijgen: «Wat betreft de verschillende vormen waarin dergelijke vrome oefeningen gewoonlijk worden beoefend, moet iedereen in gedachten houden dat er in de aardse Kerk, net als in de hemelse, vele woningen zijn (vgl. Joh. 14,2), en dat niemand de monopolie van de ascese kan claimen. Er is slechts één Geest, die echter “blaast waarheen hij wil” (Joh 3,8), en door verschillende gaven en verschillende wegen de door hem verlichte zielen naar de heiligheid leidt»[8].
In de retraites die de heilige Jozefmaria predikte, stond het leven van Christus altijd centraal. Vanuit dit licht besprak hij de rijkdom aan deugden die de christen geroepen is zich eigen te maken, overeenkomstig de concrete roeping die hij van de Heer heeft ontvangen. Daarbij vertrok hij steeds vanuit de vreugdevolle werkelijkheid van het goddelijk kindschap, dat het fundament vormt van zowel het christelijk leven als de geest van het Opus Dei. Ook de bezinning op de laatste dingen – hemel, hel en vagevuur – oftewel de christelijke eschatologie, ontbrak niet. Wanneer we deze beschouwen in het licht van de verrezen Christus en de Heilige Geest, leiden ze niet tot angst, maar tot hoop. De christologische en bemoedigende toon van zijn retraites zette aan tot een optimistische, vreugdevolle en vertrouwvolle navolging van Jezus. Sommigen noemden ze daarom liever «retraites van het leven» dan de traditionele «retraites van de dood»[9]. Daarmee wilden ze aangeven dat de heilige Jozefmaria niet zozeer de nadruk legde op de laatste dingen – dood, oordeel, hemel, hel en vagevuur – als wel op de liefde van God, geopenbaard in Christus, die aan al het andere zijn diepste betekenis geeft.
Vanuit die benadering wilde de heilige Jozefmaria tijdens de retraites dieper ingaan op de grote, fundamentele drijfveren van ons leven. Daarin ligt ook het bijzondere karakter van de retraite binnen het geheel van de vormingsmiddelen in het Werk: elk daarvan heeft immers zijn eigen specifieke kenmerken. Zo houden de kringen de vormingsthema's levend en helpen ze om die concreet in het dagelijks leven toe te passen. De wekelijkse meditaties brengen ons door middel van het gebed dichter bij het Evangelie en het liturgisch jaar. De jaarlijkse cursussen en studiedagen bieden dan weer de tijd en de rust om ons leven vanuit nieuwe invalshoeken te verdiepen en te overdenken. De retraites zijn in dat geheel in het bijzonder gericht op het verdiepen van onze geloofsovertuigingen en de geest van het Opus Dei. Ze nodigen ons uit onze blik naar boven te richten, stil te staan bij wat wezenlijk is en opnieuw na te denken over de uiteindelijke zin van ons leven en onze christelijke roeping. De bekering waartoe een retraite leidt, zal zich doorgaans uiten in concrete voornemens, maar is in de eerste plaats gericht op het versterken of zuiveren van onze diepste motivaties. Daaruit vloeit vervolgens onze levensstijl voort, die zichtbaar wordt in de dagelijkse beslissingen.
Om de geestelijke impuls die tijdens de retraite werd opgedaan gedurende het hele jaar levend te houden, stelde de heilige Jozefmaria ook de maandelijkse bezinning voor. Hij noemde die zo vanwege haar regelmatige karakter. Daarbij werd één dag per maand enkele uren uitgetrokken om in alle rust verschillende aspecten van het christelijk leven te overdenken en het verlangen om ons met Christus te vereenzelvigen opnieuw aan te wakkeren. Het is een bijzonder geschikt moment om terug te komen op de inzichten die tijdens de bezinningsdagen zijn opgedaan en om met realisme en volharding te zoeken naar manieren om datgene wat de Heilige Geest ons toen heeft ingegeven, ook vandaag in ons leven gestalte te geven.
God spreekt in de zachte bries
Wat de houding betreft die ons helpt om optimaal vrucht te trekken van een bezinning, is een tekst bewaard gebleven die de heilige Jozefmaria opstelde voor een inleidende meditatie. Daarin noteerde hij de volgende ideeën: «1/ Stilte. 2/ Geen zandzakken. 3/ De vrije tijd goed benutten (gewetensonderzoek, voornemens…). 4/ Actief zijn, niet passief. 5/ Een eenvoudige vroomheid verwerven door terug te denken aan onze kindertijd. Leren bidden»[10]. Zoals we zien, begint alles met stilte: zowel uiterlijke als – vooral – innerlijke stilte, en met de ingetogenheid die nodig is om die te bewaren. Bij een andere gelegenheid gaf hij de volgende raad: «Welke middelen raad ik jullie aan bij het begin van de retraite? (...) In de eerste plaats innerlijke ingetogenheid: richt de zintuigen niet naar buiten, versterf het geheugen en de verbeelding, laat je niet afleiden»[11].
De heilige Jozefmaria waarschuwde vaak voor het gevaar van afleiding tijdens de bezinningsdagen. Hij gebruikte daarvoor een treffend beeld: hij vergeleek de afgeleide ziel met een huis waarin via een klein open raampje zorgen en afleidingen binnensluipen die dan de deur openen voor alles wat de omgang met God kan verstoren[12]. Hij herinnerde eraan dat de duivel «alles in het werk stelt om ons van de Heer af te houden» en daarvoor zelfs de meest onbeduidende dingen aangrijpt om onze innerlijke rust te verstoren en de vruchten van de retraite te verminderen of teniet te doen. Daarom benadrukte hij het belang van de stilte, die hij omschreef als «een zegen van God» en «in veel opzichten een noodzaak». Wanneer de ziel ingetogen kan zijn en de stilte weet te bewaren, is ze – zo zei hij – bereid om te luisteren naar wat de Heer haar wil meedelen. In die houding zag hij de sleutel waardoor de goddelijke Zaaier vruchtbare grond vindt waarin zijn zaad overvloedige vrucht kan voortbrengen.
Uiterlijke en innerlijke stilte zijn dus onlosmakelijk met elkaar verbonden en versterken elkaar wederzijds. Zoals we ons proberen af te zonderen van het lawaai en de dagelijkse beslommeringen door ons terug te trekken op een rustige plek, zo moeten we ook de nodige inspanning leveren om te voorkomen dat onze zintuigen, ons geheugen en onze verbeelding zich opnieuw richten op datgene waarvan we ons juist willen losmaken.
Het is dan ook van fundamenteel belang om «momenten van stilte te reserveren, momenten van gebed, tijden waarin we, lawaai en afleiding tot zwijgen brengend, samenkomen voor Hem en eenheid maken in onszelf»[13]. De profeet Elia ondervond Gods aanwezigheid niet in de storm, de aardbeving of het vuur, maar in het «suizen van een zachte bries» (1 Kon 19,12). God spreekt zacht. Alleen in de stilte kunnen we Zijn goddelijke ingevingen opvangen en leren luisteren naar de Heilige Geest. Zo kunnen we ten volle vrucht trekken van de bezinningsdagen. Die stilte vraagt om een bewuste keuze: we moeten bronnen van afleiding – sociale media, e-mails, gesprekken, nieuwsberichten en irrelevante lectuur – zoveel mogelijk vermijden. Zo scheppen we ruimte om ons te bezinnen en onze aandacht te richten op de thema's die we met de Heer willen bespreken.
Natuurlijk zal ieder die ingetogenheid op zijn eigen manier moeten vormgeven, afhankelijk van zijn of haar persoonlijke omstandigheden. Het zal bijvoorbeeld niet altijd mogelijk zijn de telefoon volledig aan de kant te leggen, vanwege verantwoordelijkheden die onze aandacht blijven vragen: de zorg voor kleine kinderen of een ziek familielid, dringende zaken op het werk waarvoor we onmisbaar zijn, enzovoort. Ook dan kunnen we echter zoeken naar manieren om het overbodige te beperken, ons te beperken tot wat werkelijk noodzakelijk is en alles te vermijden wat ons hart afleidt. Het komt erop aan een innerlijke sfeer te scheppen die het luisteren vergemakkelijkt. Dat kan door momenten zonder onderbrekingen vrij te houden, meldingen uit te schakelen, de mobiele telefoon buiten - op een andere plek - of buiten ons gezichtsveld te leggen wanneer we hem niet nodig hebben, of mensen die mogelijk contact met ons zoeken vooraf te laten weten dat ze ons alleen in dringende gevallen mogen storen. Het gaat niet altijd om volledige ontkoppeling, maar om de oprechte bereidheid om God werkelijk ruimte te geven en niet toe te laten dat het dringende het belangrijke overschaduwt. Zo draagt ook de uiterlijke stilte, zelfs te midden van onontkoombare verantwoordelijkheden, bij tot die innerlijke stilte waarin God, die spreekt als een zachte bries, zich aan ons kan laten horen.
Teruggaan naar Galilea
Bezinningsdagen bieden een uitgelezen gelegenheid om ons leven grondiger onder de loep te nemen. «Kijk eens naar wat er in het lichaam gebeurt», zei de heilige Jozefmaria. «Iemand begint zich niet lekker te voelen. Wat is er aan de hand? – Nou, ik weet het niet; ik voel me gewoon een beetje vreemd... Men brengt deze persoon naar de dokter. Die onderzoekt hem of haar, voert de nodige analyses uit en bekijkt de situatie grondig. Uiteindelijk stelt hij vast: Ah, daar zit het probleem: er is iets mis met de lever of de maag, of de bloeddruk is te hoog... Vervolgens schrijft hij het juiste medicijn voor. Welnu, de retraite is voor het geestelijk leven wat een medisch onderzoek is voor de lichamelijke gezondheid. We komen hier met de bereidheid om ons grondig te laten onderzoeken en de oorzaak te ontdekken van die lusteloosheid in de strijd, van die zwakheid die we soms bij onszelf vaststellen»[14].
Daarom worden tijdens de retraite verschillende gewetensonderzoeken aangereikt, die ons helpen na te denken over de concrete manier waarop we de Heer volgen en over hoe we ons steeds meer met Hem kunnen vereenzelvigen. Anders dan het gewetensonderzoek ter voorbereiding op de biecht, dat vooral gericht is op het erkennen van onze zonden, gaat het hier om het rustig overzien van ons leven en het ontdekken van wat ons hart werkelijk vervult. Dit gewetensonderzoek is geen loutere introspectie, maar een dialoog met de Heer. Het biedt ons ook een mooie gelegenheid om samen met Hem terug te blikken op de momenten waarop we Zijn aanwezigheid op een bijzondere manier hebben ervaren en de gaven te herkennen die Hij ons heeft geschonken. Zo leren we opnieuw zien dat God ons nooit in de steek laat en ons met zijn genade blijft ondersteunen, ook in de moeilijkste omstandigheden.
Net als de apostelen nodigt de Heer ons uit om terug te keren naar Galilea (vgl. Mt 28,10), naar de plaats van de eerste roeping, waar het allemaal begonnen is. «Terugkeren naar Galilea betekent vooral terugkeren naar dat plekje, naar dat gloeiende punt waar de genade van God mij aan het begin van mijn weg raakte. Met deze vonk kan ik het vuur voor vandaag, voor elke dag, aansteken en warmte en licht brengen aan mijn broeders en zusters. Met deze vonk ontstaat een nederige vreugde, een vreugde die geen afbreuk doet aan het leed en de wanhoop, een goede en serene vreugde»[15].
Door dit diepere gewetensonderzoek kan God ons nieuwe inzichten schenken die ons helpen Hem beter te volgen. Ze kunnen uitmonden in concrete voornemens voor onze geestelijke strijd en in een hernieuwde hoop die ons hart opnieuw doet ontvlammen. Het zijn dagen waarop we bepaalde aspecten van onze roeping misschien duidelijker leren zien. Daarom raadde de heilige Jozefmaria aan de ontvangen genaden zorgvuldig te bewaren en er in ons gebed vaak op terug te komen:
« Profiteer van deze inzichten. Heb je gezien wat mensen doen om het rivierwater te benutten in landen waar het water in de zomer schaars is, maar waar het in de winter juist vaak regent? Ze leggen plaatsen aan waar ze het water opslaan om het vervolgens tijdens de droogteperiode weer vrij te laten, zodat ze kunnen beschikken over elektriciteit en irrigatie voor de velden. Welnu, ik zeg je dat er tijdens de bezinningsdagen overvloedige genade voor de ziel komt (…). Je moet deze dingen nu onthouden, ze verzamelen als in een groot stuwmeer, om – wanneer de tijd daar is – die drijvende kracht vrij te laten die licht voortbrengt en het mogelijk maakt de droge velden te bevloeien, die helpt om later met zoveel voldoening te werken, en voorkomt dat je eigen inspanning verslapt. Leg nu een flinke voorraad goddelijke genade aan, (…) en maak gebruik van dit water wanneer je het in de loop van je leven nodig hebt»[16].
Een praktische manier om die ingevingen te bewaren, is ze op de een of andere manier op te schrijven. Zo kunnen we er later op terugkomen, tijdens ons dagelijks gebed of bij de maandelijkse bezinning in de loop van het jaar. Dat is belangrijk, want doorgaans vraagt God niet van ons dat we alles in één keer veranderen, maar dat we stap voor stap vooruitgaan, als iemand die een helling beklimt. Geduld en doorzettingsvermogen zijn onmisbaar om ervoor te zorgen dat de bezinning na verloop van tijd alle vruchten kan voortbrengen die erin besloten liggen. De neiging om alles onmiddellijk te willen veranderen, kan daarentegen – wanneer we merken dat dit niet lukt – leiden tot ontmoediging en frustratie, of er zelfs toe brengen onze voornemens voortijdig op te geven omdat we ze als onhaalbaar beschouwen.
Toch mogen we niet uit het oog verliezen dat de belangrijkste waarde van een retraite, naast de concrete doelen die we ons tijdens die dagen kunnen stellen, ligt in wat we er hebben beleefd. De tijd die we met de Heer hebben doorgebracht – bij Hem in het tabernakel –, het dankgebed voor de ontvangen gaven, het oprechte berouw waarmee we onze fouten en zonden hebben erkend, de daden van geloof, hoop en liefde die we hebben hernieuwd, en de lofprijzingen tot zijn Moeder: dat alles is op zichzelf al een schat. Die schat blijft bestaan, ook als sommige voornemens misschien aan kracht verliezen of moeten worden bijgesteld. Misschien is dat wel de meest waardevolle vrucht van de retraite: ze spoort ons aan om naar het dagelijks leven terug te keren met het verlangen om, midden in onze bezigheden, dezelfde vertrouwelijke omgang met God te blijven zoeken.
* * *
Na de hemelvaart van de Heer vinden we de apostelen weer terug in het cenakel. Lucas zegt:: «Zij allen bleven eensgezind volharden in gebed samen met de vrouwen, met Maria, de moeder van Jezus, en met zijn broeders.» (Hand 1,14). Maria is aanwezig bij de eerste bezinningsdag van de jonge Kerk. Op dezelfde manier is zij altijd aanwezig tijdens onze bezinningsdagen. Haar moederlijke aanwezigheid geeft ons kracht, zodat wij, net als toen, volhardend kunnen blijven in het gebed en ons kunnen voorbereiden op de missie die de Heer ons toevertrouwt.
[1] Persoonlijke aantekeningen, nr. 28.
[2] Sint-Augustinus, Belijdenissen, 9, 1.
[3] Heilige Jozefmaria, Aantekeningen bij een meditatie, 25-II-1963, in Terwijl hij onderweg met ons sprak, nr. 214.
[4] Sommige auteurs en tradities beweren dat Azazel een gevallen engel is.
[5] J. Ratzinger, De God van Jezus Christus, volg mij, Salamanca 1979, p. 21.
[6] Franciscus, Audiëntie, 5-X-2022.
[7] Voor meer informatie over dit onderwerp, zie J. A. García-Prieto Segura, Theologisch woordenboek van de heilige Jozefmaria, trefwoord «Geestelijke retraite».
[8] Pius XII, Mediator Dei, nr. 223.
[9] Vgl. A. Vázquez de Prada, De stichter van het Opus Dei, II, p. 675.
[10] Heilige Jozefmaria, Aantekeningen bij een meditatie, gecit. in P. Rodríguez, De Weg. Kritisch-historische uitgave, Rialp, Madrid 2004, p. 438.
[11] Terwijl hij onderweg met ons sprak, nr. 199.
[13] Leo XIV, Homilie, 20-VII-2025
[14] Terwijl hij onderweg met ons sprak, nr. 104.
[15] Franciscus, Homilie, 19-IV-2014.