Tám trăm năm sau ngày Thánh Phanxicô về trời, lựa chọn sống khó nghèo cách triệt để của ngài vẫn tiếp tục chất vấn Hội Thánh. Thoạt nhìn, dường như khó tìm thấy mối liên hệ giữa tinh thần ấy với linh đạo của Thánh Josemaría, vốn dành cho những Kitô hữu được mời gọi nên thánh trong công việc và những thực tại bình thường của trần thế. Tuy nhiên, nếu đi vào nguồn gốc, chúng ta sẽ nhận ra một sự hòa hợp đáng ngạc nhiên: đối với cả hai vị Thánh, tinh thần khó nghèo Kitô giáo đích thực không bắt đầu bằng của cải hay vật chất, nhưng bằng chính tâm hồn.
Thánh Phanxicô chọn một cách diễn đạt triệt để hơn cả cụm từ “khó nghèo”: sống sine proprio, nghĩa là không có gì là của riêng mình. Ngài định nghĩa như thế trong bộ Luật Dòng về đời sống của anh em tu sĩ. [1] Điều đó không chỉ có nghĩa là không sở hữu tiền bạc và tài sản. Sine proprio còn chạm đến một chiều sâu thiêng liêng lớn hơn nhiều: đó là không chiếm hữu ngay cả những điều tốt đẹp mà Thiên Chúa thực hiện qua chúng ta. Thánh Phanxicô viết: “Chúng ta hãy trả lại Thiên Chúa, Đấng tối cao và vĩ đại, tất cả mọi điều thiện hảo, bởi vì mọi điều thiện hảo đều thuộc về Người, và duy mình Người là thiện hảo.” [2]
Thật ngạc nhiên khi chúng ta bắt gặp gần như cùng trực giác đó trong lời của Thánh Phaolô mà Thánh Josemaría thường nhắc lại: “Bạn có gì mà bạn đã không nhận lãnh?” Tài năng, trí tuệ, sức khỏe, thành công, những khả năng con người: tất cả đều được ban tặng cho chúng ta. Vì thế, vấn đề không chỉ nằm ở chỗ có hay không có, nhưng còn ở chỗ chúng ta đã biến những gì được nhận thành thứ “thuộc về” mình, mà quên mất Đấng đã ban tặng chúng ta những thứ đó. Chính vì vậy, Thánh Josemaría mời gọi chúng ta sống từ bỏ không chỉ đối với của cải vật chất, mà còn đối với “những khả năng trí tuệ, sức khỏe, danh dự, những khát vọng cao đẹp, những chiến thắng và thành công”. [3]
Ở điểm này, dường như Thánh Phanxicô và Thánh Josemaría gặp nhau nơi cùng một sự tự do. Thánh Phanxicô diễn tả điều đó bằng khái niệm sine proprio; còn Thánh Josemaría diễn tả bằng tinh thần từ bỏ. Hai cách diễn đạt khác nhau nhưng cùng nói lên một tâm hồn tự do, không bám víu vào gì cả, bởi vì biết rằng tất cả những gì mình có đều là được lãnh nhận.
Dĩ nhiên, cách thể hiện cụ thể của hai vị có những khác biệt. Thánh Phanxicô và các anh em của ngài chọn bước theo Đức Kitô nghèo khó bằng cách từ bỏ việc sở hữu của cải. Trái lại, Thánh Josemaría nói về tinh thần từ bỏ trong việc sử dụng của cải, đối với những Kitô hữu sống giữa các thực tại trần thế, những con người lao động, chu cấp cho gia đình, quản lý tài sản và đảm nhận các trách nhiệm xã hội. Chính vì thế, ngài có thể khẳng định rằng “điều quan trọng không nằm ở việc sở hữu thứ này hay thiếu thốn thứ kia” [4]; của cải là phương tiện cần được sử dụng đúng đắn, và không cho phép chúng trở thành chủ nhân của tâm hồn.
Thế nhưng, chính sự khác biệt trên lại khiến điểm tương đồng giữa hai vị Thánh trở nên ý nghĩa hơn. Trước hết, tinh thần khó nghèo theo Tin Mừng không tương ứng với số lượng của cải mà chúng ta sở hữu. Nhưng tinh thần ấy được đo bằng sự tự do trong cách chúng ta đón nhận, sử dụng và sẵn sàng trao tặng những của cải đó.
Hơn nữa, đối với Thánh Phanxicô, sine proprio còn mở rộng đến các mối tương quan: tôi có thể muốn “chiếm hữu” người anh em bằng cách đòi hỏi người ấy đáp ứng những mong đợi của tôi, phán xét người ấy hoặc áp đặt ý muốn của tôi lên người ấy. Như vậy, tinh thần khó nghèo đích thực có nghĩa là trở nên nhỏ bé, là phục vụ và từ bỏ việc thống trị tha nhân. Đối với Thánh Josemaría cũng vậy, tinh thần từ bỏ tất yếu dẫn đến lòng quảng đại: hãy “tiết kiệm với bản thân và thật quảng đại với tha nhân.” [5]
Sau cùng, đối với cả hai vị Thánh, tinh thần khó nghèo Kitô giáo không khởi đi từ thái độ khinh chê của cải, nhưng từ việc khám phá ra một sự giàu có vĩ đại hơn và bắt chước Đức Kitô. Thánh Phanxicô diễn tả điều ấy bằng những lời mà có lẽ khó ai có thể nói hay hơn: “Đừng giữ lại điều gì của bạn cho riêng bạn, để Đấng tự hiến trọn vẹn cho bạn có thể đón nhận bạn trọn vẹn.” [6]
Đó chính là nghịch lý của Tin Mừng, cũng là điểm gặp gỡ giữa hai kinh nghiệm thiêng liêng rất khác nhau: người ta chọn sống tinh thần khó nghèo của Tin Mừng không phải vì khinh chê của cải, nhưng vì đã tìm thấy Đấng là Tất Cả. Và khi Thiên Chúa trở thành kho tàng đích thực, mọi sự sẽ trở về đúng vị trí của chúng: không còn những thứ để nắm giữ, nhưng là những món quà để đón nhận, gìn giữ, chia sẻ và cuối cùng là hiến dâng.
Cha Francesco Ielpo, OFM, là Giám hộ Thánh Địa và Người Bảo vệ Núi Sion. Được bầu chọn vào tháng 6 năm 2025 để lãnh đạo Dòng Anh Em Hèn Mọn tại khu vực trong sáu năm, việc bổ nhiệm Cha đã được Đức Thánh Cha Lêô XIV xác nhận vào ngày 24 tháng 6 năm 2025.
[1] Thánh Phanxicô, Regula bollata, 1.1: Quy tắc và đời sống của các tu sĩ dòng Phanxicô như sau: tuân giữ Tin Mừng thánh của Chúa Giêsu Kitô, sống vâng phục, không có của cải và giữ gìn sự thanh khiết.
[2] Thánh Phanxicô, Regula non Bollata, 17.5-7, 17-18.
[3] Thánh Josémaria, Bạn của Chúa, số 114.
[4] Thánh Josémaria, Bạn của Chúa, số 118.
[5] Thánh Josémaria, Bạn của Chúa, số 123.
[6] Thánh Phanxicô, Thư gửi toàn thể Dòng, 29.